Het sterrenbeeld Grote Beer, ook bekend als Ursa Major, herken je aan het opvallende Steelpannetje van zeven sterren. Vanuit Nederland en België kun je dit patroon het hele jaar zien. Met de twee sterren aan de buitenkant van de pan vind je ook de richting van de Poolster.
Het Steelpannetje is niet het hele sterrenbeeld. De Grote Beer beslaat een groter deel van de hemel en bevat ook minder opvallende sterren die samen de poten en kop van de beer vormen.
Zo herken je het sterrenbeeld Grote Beer
Zoek eerst een plek met vrij zicht op de noordelijke hemel. De zeven bekendste sterren vormen samen een figuur die op een steelpan lijkt: vier sterren tekenen de pan en drie sterren vormen de gebogen steel.
De stand van de steelpan verandert in de loop van de nacht en het jaar. Soms lijkt de pan rechtop te staan, soms staat hij schuin of op zijn kop. Zoek daarom naar de vorm, niet alleen naar een pan die precies horizontaal staat.
- De pan lijkt op een wat scheve rechthoek.
- De steel bestaat uit drie sterren en buigt van de pan af.
- De twee sterren aan de buitenrand van de pan wijzen in de richting van de Poolster.
De rest van de Grote Beer is lastiger te zien. De sterren die de kop en poten voorstellen, zijn minder opvallend dan die van de steelpan. Op een donkere plek buiten de stad lukt het beter om die vorm te volgen.
Waar en wanneer zie je de Grote Beer?
In Nederland en België blijft het Steelpannetje boven de horizon. Je kunt het daarom in elk seizoen zien, zolang het donker genoeg is en er geen wolken voor zitten. De volledige Grote Beer staat niet altijd helemaal boven de horizon.
Op lenteavonden staat de steelpan vaak hoog aan de hemel. Op herfstavonden zie je hem meestal lager in het noorden. Een gebouw, boom of felle straatlamp kan het zoeken dan lastiger maken.
Omdat de aarde draait, lijkt de steelpan in de loop van de nacht rond de Poolster te bewegen. Zoek je het patroon later op de avond opnieuw, dan staat het dus anders dan bij je eerste blik.
Van de steelpan naar de Poolster
De Poolster staat niet in de Grote Beer, maar in de Kleine Beer. Je vindt haar met behulp van de twee sterren aan de kant van de pan die het verst van de steel af ligt. Dit zijn Merak en Dubhe.
- Zoek de vier sterren die de pan vormen.
- Zoek de twee sterren aan de buitenkant van de pan, tegenover de steel.
- Trek in gedachten een lijn van Merak naar Dubhe, dus vanaf de onderkant door de bovenkant van die buitenrand.
- Verleng die lijn ongeveer vijf keer de afstand tussen de twee sterren. Daar vind je de Poolster.
De Poolster is niet de helderste ster aan de hemel. Haar waarde zit vooral in haar plek: ze staat dicht bij de noordelijke hemelpool en wijst daardoor ongeveer het noorden aan.
De zeven sterren van het Steelpannetje
Elke ster van het Steelpannetje heeft een eigen naam. Vanaf de buitenrand van de pan tot het uiteinde van de steel zijn dat:
- Dubhe: een van de twee sterren waarmee je de Poolster vindt.
- Merak: de andere aanwijzende ster, onder Dubhe aan de buitenrand van de pan.
- Phecda: een hoek van de pan aan de kant van de steel.
- Megrez: de ster waar de pan en de steel bij elkaar komen.
- Alioth: de eerste ster van de steel na Megrez.
- Mizar: de middelste ster in de steel.
- Alkaid: de ster aan het uiteinde van de steel.
Kijk eens goed naar Mizar. Vlak ernaast staat Alcor, een zwakkere ster die je bij een heldere hemel soms met het blote oog kunt onderscheiden. Met een verrekijker zijn de twee makkelijker uit elkaar te houden.
Een deel van de sterren van de steelpan beweegt ongeveer dezelfde kant op door de ruimte. Toch staan ze vanaf de aarde vooral toevallig in dit herkenbare patroon. Ze bevinden zich niet allemaal op dezelfde afstand van ons.
Wat betekent de Grote Beer?
De naam Grote Beer komt van de vorm die mensen vroeger in de sterren zagen. In een bekend Grieks verhaal werd de nimf Callisto in een beer veranderd en later aan de hemel geplaatst. Er bestaan verschillende versies van dat verhaal.
Het Steelpannetje wordt meestal gezien als een deel van het lichaam en de lange staart van de beer. Dat vraagt wat verbeelding: de heldere sterren lijken voor veel mensen eerder op een pan dan op een dier.
De Grote Beer is een sterrenbeeld aan de hemel, maar geen van de twaalf tekens van de westerse dierenriem. Aan de vorm van de sterren kun je geen persoonlijke eigenschappen of toekomst aflezen.
Meer zien in de Grote Beer
In het gebied van de Grote Beer liggen ook sterrenstelsels. Twee bekende voorbeelden zijn het Bode-stelsel (M81) en het Sigaarstelsel (M82). Ze staan aan de hemel dicht bij elkaar, maar zijn veel minder opvallend dan de sterren van de steelpan.
Met een verrekijker zijn ze onder donkere omstandigheden als vage vlekjes te vinden. Door lichtvervuiling worden ze een stuk lastiger zichtbaar. Een telescoop en een donkere hemel maken het bekijken makkelijker.
Veelgestelde vragen over de Grote Beer
Is de steelpan hetzelfde als de Grote Beer?
Niet helemaal. De steelpan is het bekendste patroon binnen de Grote Beer. Het sterrenbeeld zelf is groter en bevat meer sterren.
Is de Grote Beer elke nacht te zien?
Het Steelpannetje blijft vanuit Nederland en België het hele jaar boven de horizon. Of je het ook echt ziet, hangt af van het weer, het licht en je uitzicht.
Staat de Poolster in de Grote Beer?
Nee. Je kunt de Poolster wel vinden door de lijn langs de buitenrand van de pan te verlengen.
Begin bij een heldere avond met de vier sterren van de pan. Heb je die gevonden, volg dan de gebogen steel en gebruik de buitenrand om de Poolster op te zoeken.



