Er zijn veel soorten kruisen, en hun betekenis hangt af van de vorm en de traditie. Het Latijnse kruis staat voor veel christenen symbool voor het geloof in Jezus Christus. Het Keltische kruis herken je aan de cirkel rond het midden, terwijl het Andreaskruis de vorm van een X heeft.
Een kruis is niet altijd een christelijk symbool. Ook buiten het christendom komen kruisvormen voor, soms met een heel andere betekenis. De vorm en de plek waar je het kruis ziet, helpen je om het te herkennen.
Soorten kruisen en hun betekenis in één overzicht
Bij het herkennen van een kruis kun je letten op de lengte van de armen, de richting en eventuele toevoegingen. Dit zijn enkele bekende soorten kruisen:
- Latijns kruis: heeft een langere onderste arm en is een bekend teken van het christelijk geloof.
- Grieks kruis: heeft vier even lange armen en komt veel voor in christelijke kunst en kerkbouw.
- Keltisch kruis: heeft een cirkel rond het snijpunt en wordt vaak verbonden met christelijk geloof en Keltisch erfgoed.
- Andreaskruis: heeft de vorm van een X en verwijst in de christelijke traditie naar de apostel Andreas.
- Orthodox kruis: heeft meestal een extra bovenbalk en een schuine onderste balk. Het komt voor in oosters-orthodoxe kerken.
- Crucifix: is een kruis met een afbeelding van de gekruisigde Jezus en benadrukt zijn lijden en sterven.
- Taukruis: heeft de vorm van een hoofdletter T en wordt onder meer verbonden met Franciscus van Assisi.
- Jeruzalemkruis: bestaat uit een groot kruis met daaromheen vier kleinere kruisen en wordt verbonden met Jeruzalem en het christelijk geloof.
- Maltezer kruis: heeft vier brede armen met ingesneden uiteinden en is bekend als teken van de Maltezer Orde.
Het Latijnse kruis en het crucifix
Het Latijnse kruis is de vorm die veel mensen voor zich zien bij het woord kruis. De verticale balk steekt onder de horizontale balk uit. Binnen het christendom verwijst het naar de kruisiging van Jezus en naar geloof, verlossing en hoop.
Je ziet deze kruisvorm op kerken, graven en sieraden. Een leeg kruis wordt door sommige christenen ook verbonden met de opstanding van Jezus. Dat betekent niet dat iedereen er precies dezelfde betekenis aan geeft.
Een crucifix is een kruisbeeld waarop Jezus aan het kruis is afgebeeld. Het komt veel voor in rooms-katholieke kerken en herinnert nadrukkelijk aan zijn lijden en offer. In veel protestantse kerken zie je juist een leeg kruis, al bestaan er verschillen tussen kerken en gelovigen.
Kruisen met gelijke armen, een cirkel of een X
Bij een Grieks kruis zijn de vier armen even lang. Je ziet de vorm bijvoorbeeld in kerkgebouwen en op religieuze voorwerpen. Het is iets anders dan het christogram met de Griekse letters chi en rho, ook al lijkt de letter chi op een kruis in de vorm van een X.
Het Keltische kruis heeft een ring rond het punt waar de balken elkaar kruisen. Je komt het onder meer tegen op oude stenen kruisen en grafmonumenten in Ierland en Groot-Brittannië. Het wordt verbonden met het christendom en met Keltisch erfgoed. Over de precieze oorspronkelijke betekenis van de cirkel bestaan verschillende verklaringen.
Het Andreaskruis bestaat uit twee schuine balken. Volgens de christelijke overlevering stierf de apostel Andreas aan een kruis met deze vorm. Het teken staat ook op de Schotse vlag. Zie je een X buiten een religieuze omgeving, dan kan die iets heel anders betekenen, zoals een waarschuwing of een aanduiding op een kaart.
Kruisen uit verschillende christelijke tradities
Het orthodoxe kruis heeft naast de gewone dwarsbalk vaak een korte bovenste balk en een schuine balk onderaan. De bovenste balk verwijst naar het opschrift boven Jezus. De onderste stelt de voetsteun voor. De uitvoering en uitleg kunnen per orthodoxe traditie verschillen.
Een taukruis lijkt op een T, zonder stuk dat boven de horizontale balk uitsteekt. Het is onder meer bekend door Franciscus van Assisi, die het als teken gebruikte. Het wordt daarom vaak verbonden met de franciscaanse traditie.
Het Jeruzalemkruis herken je aan een groot middenkruis en vier kleinere kruisen in de hoeken. Een bekende uitleg verbindt de vijf kruisen met de vijf wonden van Christus. Ook andere verklaringen komen voor, waardoor de betekenis niet tot één uitleg beperkt is.
Het petruskruis is een omgekeerd Latijns kruis. Volgens de christelijke overlevering werd de apostel Petrus ondersteboven gekruisigd. In die context is het een christelijk symbool. Een omgekeerd kruis wordt soms ook als teken van verzet tegen het christendom gebruikt. De afbeelding en de omgeving maken dus verschil.
Kruisvormen buiten een kerkelijke omgeving
Niet elk kruis verwijst direct naar een geloof. Het Maltezer kruis is bijvoorbeeld verbonden met de Maltezer Orde, een christelijke orde die zich onder meer bezighoudt met hulpverlening. De vorm verschijnt ook in emblemen, waardoor de betekenis afhangt van de organisatie die hem gebruikt.
Ook het hakenkruis is een kruisvorm. Het bestaat al lang in verschillende culturen en heeft daar niet overal dezelfde betekenis. Door het gebruik als symbool van nazi-Duitsland wordt het in Nederland sterk verbonden met het nazisme en de vervolging en moord die daarbij hoorden. Bij deze kruisvorm is de historische en culturele context daarom bijzonder belangrijk.
Veelgestelde vragen over kruissymbolen
Wat is het symbool van het christendom?
Het kruis is het bekendste symbool van het christendom. Het verwijst naar Jezus Christus, zijn kruisiging en, voor christenen, naar verlossing en hoop. Ook de vis is een oud christelijk symbool.
Wat betekent ‘je kruis dragen’?
Daarmee wordt bedoeld dat je een moeilijke last of een zwaar lot moet verdragen. De uitdrukking verwijst naar het kruis van Jezus, maar wordt ook buiten een religieuze situatie gebruikt.
In welke volgorde sla je een kruis?
In de rooms-katholieke traditie raak je meestal eerst je voorhoofd aan, dan je borst, daarna je linkerschouder en vervolgens je rechterschouder. In veel orthodoxe kerken gaat de beweging van de rechterschouder naar de linkerschouder.
Wil je een kruis herkennen, kijk dan eerst naar de armen en eventuele extra vormen. Een cirkel, een schuine balk of een afbeelding van Jezus kan je helpen om het soort kruis en de mogelijke betekenis te onderscheiden.



